Retatrutide a odwodnienie — skąd może wynikać i dlaczego ma znaczenie?

Retatrutide a odwodnienie — czy rzeczywiście istnieje takie ryzyko?

Retatrutide jest kojarzony przede wszystkim z redukcją masy ciała i zmniejszeniem apetytu. Znacznie rzadziej mówi się natomiast o tym, że jego wpływ na przewód pokarmowy może pośrednio zmieniać gospodarkę wodną organizmu.

Mechanizm jest stosunkowo prosty:

nudności, wymioty, biegunka i mniejsze spożycie pokarmów oraz płynów → mniejsza podaż lub większa utrata wody → odwodnienie.

Nie oznacza to, że retatrutide samo w sobie jest „lekiem odwadniającym”. Dostępne dane nie uzasadniają takiego uproszczenia. Odwodnienie jest raczej możliwą konsekwencją niektórych objawów żołądkowo-jelitowych oraz zmniejszonego przyjmowania płynów.

Co ważne, w badaniach retatrutide rzeczywiście odnotowywano przypadki odwodnienia, a w analizie parametrów nerkowych zaobserwowano również przypadki niedociśnienia ortostatycznego.

---

1. Czym właściwie jest odwodnienie?

Odwodnienie oznacza sytuację, w której organizm traci więcej wody, niż otrzymuje.

Woda jest potrzebna praktycznie każdemu układowi organizmu. Uczestniczy między innymi w:

• utrzymaniu objętości krwi,
• regulacji temperatury,
• transporcie substancji,
• funkcjonowaniu nerek,
• prawidłowym działaniu mięśni i układu nerwowego.

Dlatego nawet stosunkowo niewielkie zaburzenia gospodarki wodnej mogą powodować objawy, które na pierwszy rzut oka nie kojarzą się z przewodem pokarmowym.

Może pojawić się na przykład:

• większe pragnienie,
• osłabienie,
• zawroty głowy,
• uczucie suchości w ustach,
• mniejsza ilość oddawanego moczu,
• spadek tolerancji wysiłku.

Ważne jest jednak, aby nie traktować pojedynczego objawu jako automatycznego dowodu odwodnienia.

---

2. Retatrutide nie „wypłukuje” wody z organizmu

To jeden z najważniejszych punktów.

Nie ma podstaw, aby przedstawiać retatrutide jako substancję, która działa podobnie do klasycznych leków moczopędnych i bezpośrednio zwiększa wydalanie wody przez nerki.

Mechanizm jest inny.

Retatrutide może powodować działania żołądkowo-jelitowe, takie jak:

• nudności,
• wymioty,
• biegunka,
• zaparcia.

Te objawy mogą natomiast zmienić bilans płynów.

W badaniu fazy 2 działania żołądkowo-jelitowe były najczęstszą kategorią działań niepożądanych i występowały szczególnie podczas zwiększania dawki.

---

3. Pierwszy mechanizm: biegunka

Biegunka jest jednym z najłatwiejszych do zrozumienia mechanizmów prowadzących do odwodnienia.

Treść jelitowa zawiera wodę i elektrolity. Jeżeli jej przechodzenie przez przewód pokarmowy jest zaburzone, organizm może tracić większą ilość płynów.

W badaniu fazy 2 retatrutide biegunka wystąpiła u 13% wszystkich uczestników otrzymujących lek. W poszczególnych grupach zależnie od dawki i schematu początkowego wartości wynosiły około 9–20%.

Nie każda biegunka prowadzi oczywiście do istotnego odwodnienia.

Znaczenie ma:

• częstotliwość,
• czas trwania,
• ilość traconych płynów,
• jednoczesne występowanie wymiotów,
• możliwość uzupełniania płynów.

---

4. Drugi mechanizm: wymioty

Wymioty mogą prowadzić do utraty zarówno wody, jak i elektrolitów.

W badaniu fazy 2 wymioty wystąpiły u 10% uczestników leczonych retatrutide, a w grupie 12 mg u 19%.

Sama obecność wymiotów nie oznacza jeszcze odwodnienia.

Problem pojawia się wtedy, gdy:

utrata płynów jest większa niż możliwość ich uzupełnienia.

To szczególnie istotne, jeśli wymioty powtarzają się lub współistnieją z biegunką.

---

5. Trzeci mechanizm: człowiek może po prostu pić mniej

Ten element jest często pomijany.

Jeżeli apetyt jest znacznie mniejszy, a posiłki stają się mniejsze, zmniejsza się również ilość wody dostarczanej wraz z jedzeniem.

Produkty spożywcze zawierają przecież różną ilość wody.

Dodatkowo osoba doświadczająca nudności może mieć mniejszą ochotę nie tylko na jedzenie, ale również na picie.

W efekcie mogą jednocześnie wystąpić:

mniejsza podaż płynów + większa utrata płynów.

I właśnie wtedy ryzyko odwodnienia staje się bardziej istotne.

---

6. Czy zmniejszony apetyt sam w sobie powoduje odwodnienie?

Nie.

Zmniejszenie apetytu nie oznacza automatycznie odwodnienia.

Trzeba jednak rozdzielić dwie rzeczy:

ilość jedzenia

i

ilość płynów.

Można jeść bardzo mało i jednocześnie prawidłowo przyjmować płyny.

Można też natomiast jeść mało, pić mało i dodatkowo tracić płyny z powodu biegunki lub wymiotów.

To drugi scenariusz jest problemem.

---

7. Dlaczego odwodnienie może mieć znaczenie dla nerek?

Nerki są bardzo wrażliwe na zmiany przepływu krwi i objętości płynów w organizmie.

Przy znacznym odwodnieniu zmniejsza się objętość krążącej krwi, co może ograniczać przepływ przez nerki.

W cięższych sytuacjach może dojść do ostrego uszkodzenia nerek.

Nie oznacza to, że retatrutide samo w sobie „niszczy nerki”.

To ważne rozróżnienie.

Odwodnienie może obciążać nerki niezależnie od tego, co było jego pierwotną przyczyną.

---

8. Co pokazują dane dotyczące nerek przy retatrutide?

Dostępna analiza parametrów nerkowych obejmująca uczestników wcześniejszych badań retatrutide wykazała kilka istotnych obserwacji.

W badaniu osób z cukrzycą typu 2 odnotowano:

• jeden przypadek ostrego uszkodzenia nerek w grupie placebo,
• jeden przypadek łagodnego zaburzenia funkcji nerek w grupie 12 mg retatrutide,
• jeden przypadek umiarkowanego odwodnienia w grupie 8 mg,
• przypadki niedociśnienia lub niedociśnienia ortostatycznego w grupach retatrutide.

W badaniu osób z otyłością odnotowano:

• jeden poważny przypadek ostrego uszkodzenia nerek w grupie 8 mg retatrutide, uznany za prawdopodobnie związany z zakażeniem SARS-CoV-2,
• inne zdarzenia dotyczące przewlekłej choroby nerek lub niewydolności nerek,
• cztery przypadki odwodnienia — trzy w grupach retatrutide i jeden w grupie placebo,
• niedociśnienie lub niedociśnienie ortostatyczne częściej w grupach retatrutide.

Jednocześnie w tych badaniach nie stwierdzono klinicznie istotnych zmian stężeń elektrolitów.

To bardzo ważny przykład tego, jak należy czytać dane dotyczące bezpieczeństwa.

Odnotowanie przypadku nie oznacza automatycznie, że retatrutide było jego przyczyną.

---

9. Odwodnienie a spadek ciśnienia

Woda jest jednym z elementów odpowiadających za prawidłową objętość krwi krążącej.

Jeżeli jej brakuje, ciśnienie może się obniżyć.

Szczególnie interesujące jest zjawisko niedociśnienia ortostatycznego, czyli spadku ciśnienia przy zmianie pozycji ciała, na przykład podczas wstawania.

W analizie parametrów nerkowych retatrutide przypadki hipotensji lub hipotensji ortostatycznej występowały częściej w grupach retatrutide niż placebo.

Nie oznacza to jednak, że każdy epizod zawrotów głowy u osoby przyjmującej retatrutide jest wynikiem odwodnienia.

Przyczyn może być wiele.

---

10. Czy odwodnienie może powodować zmęczenie?

Tak, odwodnienie może być jednym z czynników powodujących:

• osłabienie,
• zmęczenie,
• gorszą tolerancję wysiłku,
• zawroty głowy.

Ale również tutaj potrzebna jest ostrożność.

Retatrutide samo w sobie może zmieniać odczuwanie energii, apetytu i aktywności, a osoby redukujące masę ciała mogą jednocześnie zmieniać sposób odżywiania.

Dlatego samo zmęczenie nie pozwala powiedzieć:

„to na pewno odwodnienie”.

---

11. A co z elektrolitami?

Woda nie jest jedynym elementem gospodarki płynowej.

Znaczenie mają również elektrolity, między innymi:

• sód,
• potas,
• chlorki.

Przy niewielkich zmianach nawodnienia organizm dysponuje bardzo skutecznymi mechanizmami regulacyjnymi.

Problem staje się większy przy znacznych stratach płynów, szczególnie gdy występują długotrwałe wymioty lub biegunka.

W analizie wcześniejszych badań retatrutide nie stwierdzono klinicznie istotnych zmian elektrolitów.

To jednak nie oznacza, że ciężkie odwodnienie nigdy nie może prowadzić do zaburzeń elektrolitowych.

---

12. Czy zaparcia również mogą mieć związek z odwodnieniem?

Mogą.

Zaparcia mają wiele możliwych przyczyn, ale niewystarczająca podaż płynów może być jednym z czynników pogarszających problem.

Nie można jednak powiedzieć:

„retatrutide powoduje zaparcia, ponieważ odwadnia”.

To zbyt duże uproszczenie.

Jak pisaliśmy w poprzednim artykule, na funkcjonowanie jelit wpływają również:

• ilość spożywanego pokarmu,
• jego skład,
• motoryka przewodu pokarmowego,
• sygnalizacja hormonalna,
• aktywność fizyczna,
• indywidualne różnice.

Odwodnienie jest tylko jednym z potencjalnych elementów.

---

13. Czy szybka utrata masy ciała oznacza utratę wody?

Tutaj trzeba zachować szczególną ostrożność.

Masa ciała nie składa się wyłącznie z tkanki tłuszczowej.

Na wagę wpływają między innymi:

• tkanka tłuszczowa,
• masa beztłuszczowa,
• glikogen,
• woda,
• zawartość przewodu pokarmowego.

Dlatego szybki spadek masy ciała w krótkim okresie może obejmować również zmiany ilości wody w organizmie.

Nie oznacza to jednak, że duża redukcja masy ciała osiągnięta podczas długiego badania retatrutide jest po prostu „odwodnieniem”.

To zupełnie różne zjawiska.

W badaniu fazy 2 retatrutide prowadził do utraty masy ciała utrzymującej się przez wiele miesięcy, a największe grupy dawki osiągały około 22,8–24,2% redukcji po 48 tygodniach.

Takiej długoterminowej redukcji nie można utożsamiać z utratą wody.

---

14. Dlaczego przy dużej redukcji masy ciała trzeba odróżnić tłuszcz od wody?

To szczególnie ważne w przypadku retatrutide.

Jeżeli masa ciała szybko spada, łatwo dojść do błędnego wniosku:

„im więcej kilogramów spadło, tym więcej tłuszczu zostało spalonych”.

Organizm nie działa jednak w tak prosty sposób.

W pierwszych okresach zmian masy ciała mogą występować również zmiany:

• zapasów glikogenu,
• związanej z nimi wody,
• zawartości przewodu pokarmowego.

Dopiero analiza składu ciała pozwala lepiej określić, jaka część utraconej masy odpowiada tłuszczowi, a jaka innym komponentom.

Dlatego odwodnienie nie powinno być mylone z „dobrym spalaniem tłuszczu”.

---

15. Czy retatrutide może zwiększać ryzyko odwodnienia bardziej podczas zwiększania dawki?

Jest to biologicznie prawdopodobny scenariusz i współgra z obserwowanym profilem działań niepożądanych.

W badaniu fazy 2 działania żołądkowo-jelitowe występowały przede wszystkim podczas zwiększania dawki i były częstsze przy wyższych dawkach.

Jeżeli właśnie wtedy występują:

nudności + wymioty + biegunka + mniejsze przyjmowanie płynów,

ryzyko zaburzenia bilansu wodnego może być większe.

Nie oznacza to jednak, że odwodnienie jest nieuniknionym elementem zwiększania dawki.

---

16. Co ciekawe, dane z fazy 3 również potwierdzają znaczenie przewodu pokarmowego

W opublikowanym badaniu TRANSCEND-T2D-1 najczęstszymi działaniami niepożądanymi retatrutide były objawy żołądkowo-jelitowe, zazwyczaj łagodne lub umiarkowane i zmniejszające się z czasem. Przerwanie leczenia z powodu działań niepożądanych wystąpiło u 2–5% uczestników otrzymujących retatrutide i u 0% w grupie placebo.

To istotne z punktu widzenia odwodnienia.

Nie dlatego, że faza 3 wykazała „masowe odwodnienie”.

Wręcz przeciwnie — pokazuje, że działania żołądkowo-jelitowe są częścią powtarzalnego profilu bezpieczeństwa retatrutide, a odwodnienie może być jednym z wtórnych następstw nasilonych objawów.

---

17. Czy odwodnienie jest częstym działaniem niepożądanym retatrutide?

Nie należy przedstawiać go jako jednego z głównych, najczęstszych działań niepożądanych.

W fazie 2 dominowały:

• nudności,
• biegunka,
• wymioty,
• zaparcia.

Odwodnienie nie należało do najczęściej raportowanych działań niepożądanych w tym badaniu.

W analizie parametrów nerkowych wcześniejszych badań przypadki odwodnienia były nieliczne: w badaniu otyłości wystąpiły u 3 osób w grupach retatrutide i u 1 osoby w grupie placebo.

To znacznie bardziej precyzyjny sposób opisania ryzyka niż stwierdzenie:

„retatrutide odwadnia”.

---

18. Czy odwodnienie może wpływać na wyniki badań krwi?

Tak.

Zmiana nawodnienia może wpływać na stężenia niektórych parametrów laboratoryjnych.

Właśnie dlatego wyniki badań należy interpretować w kontekście całego stanu organizmu.

Na przykład zmiana stężenia kreatyniny może mieć różne przyczyny i sama w sobie nie dowodzi uszkodzenia nerek.

W analizie retatrutide oceniano zarówno kreatyninę, cystatynę C, jak i szacowaną filtrację kłębuszkową. Autorzy analizowali te parametry w kontekście zmian masy ciała i bezpieczeństwa nerkowego.

To ważne, ponieważ pojedynczy wynik laboratoryjny nie powinien być interpretowany w oderwaniu od nawodnienia, masy ciała i pozostałych danych klinicznych.

---

19. Czy odwodnienie może być szczególnie ważne u osób z problemami nerkowymi?

Tak.

Jeżeli funkcja nerek jest już ograniczona, organizm może mieć mniejszy margines bezpieczeństwa w przypadku dodatkowego obciążenia związanego z utratą płynów.

Nie oznacza to, że retatrutide jest automatycznie przeciwwskazane u każdej osoby z nieprawidłową funkcją nerek.

Oznacza natomiast, że stan nerek i gospodarka płynowa są istotnymi elementami indywidualnej oceny medycznej.

---

20. Czy odwodnienie może być związane z zawrotami głowy?

Może.

Jeżeli odwodnienie prowadzi do zmniejszenia objętości krwi krążącej i spadku ciśnienia, mogą pojawić się:

• zawroty głowy,
• osłabienie,
• uczucie „pustki w głowie”,
• gorsza tolerancja szybkiej zmiany pozycji.

Ale ponownie:

zawroty głowy ≠ automatycznie odwodnienie.

Ich przyczyn może być wiele.

---

21. Jak rozpoznać, że problem z płynami może być istotny?

Nie ma jednego objawu, który pozwalałby samodzielnie rozpoznać odwodnienie.

Na uwagę zasługują zwłaszcza sytuacje, w których występuje kilka elementów jednocześnie:

• utrzymujące się wymioty,
• nasilona biegunka,
• bardzo mała podaż płynów,
• wyraźne osłabienie,
• zawroty głowy,
• bardzo mała ilość oddawanego moczu,
• omdlenie lub stan bliski omdleniu.

W przypadku nasilonych, utrzymujących się lub niepokojących objawów potrzebna jest ocena medyczna.

---

22. Dlaczego nie warto ignorować długotrwałych wymiotów lub biegunki?

Ponieważ problemem nie jest wyłącznie sam przewód pokarmowy.

Długotrwała utrata płynów może wpływać na:

przewód pokarmowy → gospodarkę wodną → ciśnienie krwi → nerki → elektrolity.

Dlatego odwodnienie jest dobrym przykładem działania niepożądanego, które może być wtórne, a nie bezpośrednio wywołane przez mechanizm działania leku.

Retatrutide może powodować objawy żołądkowo-jelitowe.

Te objawy mogą w określonych sytuacjach prowadzić do utraty płynów.

A utrata płynów może następnie wpływać na inne układy organizmu.

---

23. Czy retatrutide może powodować ostre uszkodzenie nerek?

Nie można na podstawie obecnych danych powiedzieć, że retatrutide bezpośrednio powoduje ostre uszkodzenie nerek.

W badaniach występowały pojedyncze przypadki ostrego uszkodzenia nerek, ale ich interpretacja wymaga uwzględnienia innych czynników.

W analizie wcześniejszych badań jeden poważny przypadek ostrego uszkodzenia nerek w grupie retatrutide został uznany za prawdopodobnie związany z infekcją SARS-CoV-2, a nie bezpośrednio z działaniem retatrutide.

To bardzo dobry przykład różnicy między:

„wystąpiło u osoby otrzymującej lek”

a

„zostało spowodowane przez lek”.

---

24. Co z długoterminowym bezpieczeństwem nerek?

Dostępne dane są coraz obszerniejsze, ale retatrutide nadal jest cząsteczką badaną klinicznie.

Nie mamy jeszcze wieloletniego doświadczenia z populacją stosującą ją przez wiele lat poza badaniami.

Dlatego nie można obecnie formułować kategorycznych stwierdzeń dotyczących wszystkich możliwych konsekwencji bardzo długiej ekspozycji.

To szczególnie istotne w przypadku osób, które mają już:

• choroby nerek,
• skłonność do odwodnienia,
• nawracające wymioty lub biegunki,
• problemy z ciśnieniem.

---

25. Czy odwodnienie może „zafałszować” spadek masy ciała?

Tak — szczególnie krótkoterminowo.

Jeżeli organizm traci wodę, masa ciała może spaść szybko.

Ale taki spadek nie oznacza proporcjonalnej utraty tkanki tłuszczowej.

To bardzo ważne w kontekście retatrutide, ponieważ przy bardzo skutecznej redukcji masy ciała łatwo przypisać każdą zmianę na wadze działaniu na tkankę tłuszczową.

W praktyce:

spadek masy ciała ≠ automatycznie utrata tłuszczu.

W dłuższej perspektywie duża redukcja obserwowana w badaniach retatrutide jest przede wszystkim efektem rzeczywistej zmiany masy ciała, a nie prostego „odwodnienia”.

---

26. Czy odwodnienie oznacza, że lek działa „za mocno”?

Nie.

To jeden z mitów, których warto unikać.

Nasilenie działań niepożądanych nie jest prostym miernikiem skuteczności.

Nie można powiedzieć:

więcej nudności = większa skuteczność

ani:

więcej biegunki = większa utrata tłuszczu.

Wcześniejsze badania retatrutide pokazują, że działania żołądkowo-jelitowe i redukcja masy ciała są powiązane z ekspozycją i dawką, ale nie oznacza to, że konkretna osoba musi doświadczać nasilonych objawów, aby osiągnąć efekt.

---

27. Co wiemy na pewno?

Na podstawie dotychczasowych badań można powiedzieć, że:

• retatrutide często powoduje objawy żołądkowo-jelitowe,
• najczęstsze są nudności, biegunka, wymioty i zaparcia,
• objawy te są szczególnie widoczne podczas zwiększania dawki,
• odwodnienie zostało odnotowane w badaniach retatrutide, ale nie należy do najczęstszych działań niepożądanych,
• w analizie wcześniejszych badań występowały również przypadki hipotensji i niedociśnienia ortostatycznego,
• ciężkie odwodnienie może potencjalnie obciążać nerki,
• nie ma podstaw do twierdzenia, że retatrutide działa jak lek moczopędny.

---

28. Czego jeszcze nie wiemy?

Nadal potrzebujemy większej ilości danych dotyczących:

• długoterminowego ryzyka odwodnienia,
• tego, które osoby są najbardziej podatne na utratę płynów,
• zależności pomiędzy nasileniem objawów żołądkowo-jelitowych a ryzykiem odwodnienia,
• wpływu wieloletniego stosowania na osoby z istniejącą chorobą nerek,
• znaczenia odwodnienia w bardzo szybkiej redukcji masy ciała,
• długoterminowego wpływu retatrutide na gospodarkę elektrolitową.

To pytania, na które kolejne lata badań powinny dostarczyć bardziej precyzyjnych odpowiedzi.

---

FAQ — Retatrutide a odwodnienie

Czy retatrutide odwadnia organizm?

Nie można powiedzieć, że retatrutide bezpośrednio „odwadnia” organizm. Odwodnienie może natomiast wystąpić jako konsekwencja wymiotów, biegunki, mniejszego przyjmowania płynów lub kombinacji tych czynników.

Czy odwodnienie jest częstym działaniem niepożądanym retatrutide?

Nie należy zaliczać go do najczęstszych działań niepożądanych. W badaniach dominowały objawy żołądkowo-jelitowe. Odwodnienie było raportowane znacznie rzadziej.

Czy retatrutide zwiększa wydalanie moczu?

Nie ma podstaw, aby traktować retatrutide jako lek moczopędny.

Czy biegunka może doprowadzić do odwodnienia?

Tak. Ryzyko zależy przede wszystkim od nasilenia i czasu trwania biegunki oraz możliwości uzupełniania płynów.

Czy wymioty zwiększają ryzyko odwodnienia?

Tak. Szczególnie wtedy, gdy są częste lub uniemożliwiają odpowiednie przyjmowanie płynów.

Czy odwodnienie może obciążać nerki?

Tak. Znaczna utrata płynów może zmniejszyć objętość krwi krążącej i pogorszyć przepływ nerkowy.

Czy retatrutide uszkadza nerki?

Obecne dane nie uzasadniają takiego ogólnego stwierdzenia. W badaniach występowały pojedyncze zdarzenia nerkowe, ale nie wszystkie były związane z leczeniem.

Czy szybki spadek masy ciała może być częściowo wodą?

Tak. Krótkoterminowe zmiany masy ciała mogą obejmować wodę, glikogen i zawartość przewodu pokarmowego. Nie oznacza to jednak, że długoterminowa utrata masy obserwowana w badaniach retatrutide jest po prostu wynikiem odwodnienia.

Czy brak pragnienia oznacza, że organizm jest prawidłowo nawodniony?

Nie zawsze. Pragnienie jest jednym z sygnałów regulujących gospodarkę wodną, ale samo jego odczuwanie nie pozwala dokładnie ocenić stanu nawodnienia.

---

Podsumowanie

Odwodnienie nie jest głównym działaniem farmakologicznym retatrutide i nie należy przedstawiać tej cząsteczki jako substancji „odwadniającej”.

Ryzyko jest bardziej pośrednie.

Retatrutide może powodować działania żołądkowo-jelitowe, przede wszystkim:

nudności → wymioty → biegunka → zmniejszenie przyjmowania płynów.

Jeżeli utrata wody zaczyna przewyższać jej uzupełnianie, może pojawić się odwodnienie.

A wtedy problem przestaje dotyczyć wyłącznie przewodu pokarmowego.

Może pojawić się:

odwodnienie → spadek objętości krwi → niedociśnienie → obciążenie nerek.

Dotychczasowe dane pokazują, że przypadki odwodnienia podczas badań retatrutide rzeczywiście występowały, ale były znacznie rzadsze niż typowe działania żołądkowo-jelitowe. W analizie wcześniejszych badań odnotowano również przypadki niedociśnienia i niedociśnienia ortostatycznego, podczas gdy istotnych zaburzeń elektrolitowych nie obserwowano.

Najważniejszy wniosek brzmi więc:

retatrutide nie „wypłukuje” wody z organizmu, ale objawy związane z przewodem pokarmowym mogą w określonych sytuacjach prowadzić do odwodnienia.

I właśnie dlatego odwodnienie warto traktować nie jako osobny, przypadkowy problem, lecz jako możliwe następstwo całego profilu działań żołądkowo-jelitowych.

Ważny status retatrutide

Retatrutide nadal pozostaje cząsteczką badaną klinicznie i nie jest zatwierdzona przez organy regulacyjne do powszechnego stosowania. Lilly zapowiedziało złożenie wniosku o rejestrację w FDA w pierwszym kwartale 2027 r.

Materiał ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.